Заборавете на чешањето на носот, нервозното движење и избегнувањето поглед. Ако сакате да процените дали некој лаже, многу повеќе внимание треба да му посветите на она што го зборува отколку на движењата што ги прави. Токму во зборовите, деталите и начинот на раскажување може да се кријат посигурни показатели за неискреност.
Уверливото лажење бара голем умствен напор. Најлесно е човек да се придржува до едноставна приказна, но една измислица честопати повлекува друга. Лицето мора да запомни што кажало, да внимава да не си противречи и, кога е потребно, да измислува нови детали за да ја одржи својата верзија на настаните.
„Ако станува збор за сериозна лага, лицето обично ја има извежбано. Размислувало за неа и се труди да запомни што кажало за да може повторно да ја раскаже истата приказна“, вели д-р Шарон Лил, психолог на Универзитетот во Портсмут.
Таа објаснува дека лицето кое лаже истовремено се обидува да го контролира сопственото однесување, да не изгледа нервозно, да го гледа соговорникот во очи и да ги следи неговите реакции за да процени дали лагата поминува.
„Од снимките со магнетна резонанца знаеме дека во мозокот најпрво се појавува вистината, која потоа треба да се потисне. Сето тоа создава голем умствен напор“, објаснува Лил.
Токму поради тоа, спротивно на распространетото мислење, знаците на лажење не мора да бидат видливи во однесувањето. Многу покорисно може да биде внимателното следење на содржината на одговорите, бројот на понудените детали и начинот на кој лицето ја раскажува приказната.
„Денес знаеме дека анализата на кажаното е многу поефикасна од следењето на невербалните знаци, за кои постојано се зборува. Не постојат научни докази дека барањето невербални сигнали функционира. Заборавете на нервозното движење, прекумерното трепкање или избегнувањето поглед. Тие не се показатели на кои може да се потпреме. Всушност, лицата што лажат честопати се помирни“, вели Лил.
Психолозите затоа применуваат различни методи за процена на веродостојноста на една приказна. Најголемиот дел од нив се засноваат врз она што лицето го кажува и начинот на кој одговара на прашањата.
Еден од пристапите подразбира испитувачот да поставува прашања за определен настан, без веднаш да ги открие информациите и доказите со кои располага. Лицето што ја зборува вистината обично послободно изнесува детали, додека оној што се обидува нешто да сокрие почесто избегнува конкретни одговори или целосно го негира настанот.
Кога нема конкретни докази, соговорникот може да биде поттикнат самиот да понуди информации што може да се проверат. Истражувањата покажуваат дека луѓето што ја зборуваат вистината почесто споменуваат други лица, места или околности преку кои нивните тврдења може да се потврдат.
Друга метода е лицето повеќепати да ја раскаже истата приказна. Кога некој се присетува на вистински настан, при повторното раскажување неретко додава нови детали. Лицата што лажат, пак, почесто се придржуваат до однапред подготвената верзија, стравувајќи дека секоја промена може да предизвика сомнение.
Од лицето понекогаш се бара настанот да го раскаже и по обратен редослед. Таквата задача бара дополнителен умствен напор и може да биде особено тешка за некој што ја измислува приказната.
Сличен ефект може да имаат и неочекуваните прашања за навидум неважни, но проверливи подробности. Оној што лаже може да почне да се двоуми или да понуди одговор што подоцна ќе се покаже како неточен.
Истражувачите го испитувале и однесувањето на луѓето кога треба да го бранат спротивното мислење од она во кое навистина веруваат. Во едно истражување предводено од Лил и професорот Алдерт Фрај, учесниците најпрво требало да го објаснат сопствениот став, а потоа да изнесат аргументи против него.
Резултатите покажале дека луѓето што ја зборувале вистината биле поелоквентни и поуверливи кога го застапувале мислењето што навистина го имаат. Кога требало да го бранат спротивниот став, нивната способност за аргументирање се намалувала.
Кај лицата што лажеле разликата не била толку изразена. Во двата случаја настапувале приближно еднакво убедливо, што се совпаѓа со претходните сознанија дека лажговците настојуваат да одржат што е можно порамномерно однесување за да не предизвикаат сомнение.
Психолозите ги проучуваат и лагите со премолчување, односно ситуациите во кои лицето не кажува непосредна невистина, но намерно изоставува важна информација.
Некој, на пример, може да каже дека вечерта ја поминал кај пријател. Тоа може да биде точно, но притоа да премолчи дека дваесетина минути бил и на местото каде што било извршено кривично дело. И во ваквите случаи може да се појават неодредени одговори, недостиг од важни детали и противречности.
„Многумина мислат дека премолчувањето не е лага, но тоа е лажење и вербалните показатели се присутни“, вели Лил.
Советите дека лагата може да се препознае според погледот, положбата на телото или движењето на рацете со години се повторуваат како непобитни правила. Сепак, таквите знаци сами по себе не претставуваат сигурен начин за утврдување дали некој ја зборува вистината.
Лил го објаснува проблемот преку пример со царински службеници. Еден од нив може да ги проверува торбите на сите што се допираат за увото, а друг само на оние што го гледаат право во очи. И двајцата повремено ќе откријат нешто сомнително и тоа ќе го сметаат за потврда дека нивниот пристап функционира. Но вистинската вредност на методата би можеле да ја утврдат само доколку ги проверуваат и луѓето што не ги покажуваат тие знаци.
Станува збор за пристрасност при потврдувањето – кога однапред веруваме дека одредено движење е знак на лажење, секое негово појавување го толкуваме како потврда на сопственото сомнение. Луѓето, сепак, го избегнуваат погледот, го допираат лицето или нервозно се движат од многубројни причини што немаат никаква поврзаност со лажењето.
Современите пристапи за откривање неискреност затоа сè повеќе се насочуваат кон содржината на разговорот. Наместо заклучокот да се темели врз тоа како некој седи, каде гледа или што прави со рацете, покорисно е внимателно да се слуша што зборува, дали приказната е доследна и дали изнесените тврдења може да ги поткрепи со конкретни и проверливи детали.
